frankvanmassenhove

Hello,
Is there anybody in there?
Just nod if you can hear me
Is there anyone home?

Comfortably Numb, Pink Floyd, The Wall, 1979

Op zaterdag- en zondagochtend legt Miranda, die door haar onbedaarlijke levenslust zorgt voor de helft van de opbrengst van bakkerij Jacquet, twee chocoladecroissants opzij voor schrijver dezes. En onverminderd een half uur later speelt zich ten onzer huize een ritueel af waarbij Teergeliefde me glimlachend haar bordje met de laatste kruimels toeschuift. Voor mijn kruimelkrijger, zegt ze dan ondeugend. Maar verleden week keek Teergeliefde me wat zorgelijk aan. “Gaat er iets niet?”, vroeg ze zacht waarop ik veel te snel Nee-eh-de, met de geforceerde optimistische tweeklank die er een volmondig “Ja!” van maakt. Natuurlijk had het niets met haar te maken. Maar met euh, laat ons haar Sofie noemen. Pas tweeëndertig, maar met een maturiteit waar een gemiddelde man veertig jaar en twee midlifecrisissen voor nodig heeft en met een track record om van te duizelen. Haar baas, directeur studiedienst, was vol lof over haar. Het omgekeerde, hm, niet echt. Schoorvoetend, want loyaliteit is geen komma in haar handboek, ontglipte haar tijdens een koffiepauze dat het wel een beetje schortte aan coaching en vorming bij hen. En te veel goede ideeën hebben, had ze gemerkt, is niet écht goed voor je toekomstperspectieven. De baas wilde nog altijd een ietsepietsie te veel de slimste zijn en vooral blijven.

Een overheidsdienst met als hoofdopdracht beleidsvoorbereiding weet altijd raad met groot talent. Ja, Sofie was geïnteresseerd. Zo heftig geïnteresseerd zelfs dat ik onmiddellijk de domper moet bovenhalen. “We moeten wel via een officiële selectie.” Als je mannen vraagt of ze geïnteresseerd zijn in een job, krijg je als reactie maar al te vaak een slecht vermomde versie van “ik dacht dat je het me nooit zou vragen”. Bij vrouwen is het te dikwijls: “Denk je echt dat ik dat kan?”. Zo niet bij Sofie. De ogen bleven stralen. Ook met haar zelfzekerheid was er niets mis. En dat het geen zelfoverschatting was bleek uit het juryrapport van het immer performante Selor. Kop en schouder boven de rest. Inhoudelijk briljant, natuurlijke teamspeelster, wil excelleren en is maatschappelijk bewogen. Sofie was in de wolken. Natuurlijk had ze nog een opzeggingstermijn uit te doen.
Twee dagen nadat ze haar ontslag indiende, beslist de federale regering dat er lineair bespaard wordt in de personeelskredieten. Voor onze FOD komt het neer op een meedogenloze wervingsstop. Natuurlijk kon Sofie haar ontslag intrekken maar terug naar haar bijna ex-baas, wist ze, stond garant voor “Verlies alle hoop, wie hier terugkeert”. We vroegen The Federal Powers That Be of er een oplossing kon gevonden worden. Neen dus. De regels kunnen niet vermenselijkt worden want de begrotingsdoelstelling is heilig. “Maar we halen de doelstelling, want iemand gaat onverwacht weg”. Neen is het diplomatische antwoord. Comfortabel ongevoelig. Op 1 juni wordt Sofie werkloos. De topambtenaar leest de groeiende wanhoop in de ogen van die schitterende jonge vrouw, die zich traag en methodisch verpletterd ziet door mechanistische molochs en vervelt tot tandeloze kruimelkrijger.

Einde verhaal.

Dacht ik. Christophe, slimme adviseur bij onze minister vindt een elegant nevenpad. Voorgelegd aan de inspecteur van financiën. Mja, zegt hij, maar ook: ok. Twee mensen met een hart verslaan de molochs. Welkom, Sofie.

Deze tekst verscheen als column in De Tijd op 2 juni 2013.

Smile though your heart is aching
Smile even though it’s breaking.
When there are clouds in the sky
You’ll get by.
If you smile through your fear and sorrow
Smile and maybe tomorrow
You’ll see the sun come shining through for you
Light up your face with gladness
Hide every trace of sadness.
Although a tear may be ever so near
That’s the time you must keep on trying
Smile, what’s the use of crying.
You’ll find that life is still worthwhile
If you just smile.
.

Smile, Madeleine Peyroux, Half The Perfect-World, 2006
Smile, Nat King Cole, Ballads Of The Day, 1958
Smile, Sonny Criss, Portrait Of Sonny Criss, 1967
Smile, Charito, Affair To Remember, 2012
Smile, McCoy Tyner, Prelude And Sonata, 1994
Smile, Marilyn Scott, Nightcap, 2004
Smile, Melissa Stylianou, Silent Movie, 2012
Smile, Sun Ra, Nuclear War, 1982
Smile, Jacky Terrasson, Smile, 2002
Smile, Ulf Wakenius, Tokyo Blue, 2003
Smile, Jessica Pilnäs, Norma Deloris Egstrom – A Tribute To Peggy Lee, 2012
Smile, Tony Bennett & Barbra Streisand, Duets – An American Classic, 2006
Smile, Biréli Lagrène, Standards, 1992
Smile, Dexter Gordon, Dexter Calling, 1961
Smile, Enrico Rava, On The Dance Floor, 2012
Smile, Arturo Sandoval, A Time For Love, 2010
Smile, Monty Alexander, Live At Maybeck Recital Hall – Volume 40, 1995
Smile, Brad Mehldau, Anything Goes, 2004
Smile, Chick Corea, Expressions, 1993

En vooral van de auteur:
Smile, Charlie Chaplin, Modern Times, 1936

Kijk eens hoe trots Frankietje was met zijn nieuwe schoentjes, gemaakt door de man naast hem, Jules Van Massenhove, mijn Peppee en schoenmaker te Zerkegem. En schoenmaker mag je letterlijk nemen. Van nagenoeg iedere Zerkegemnaar stonden op metershoge rekken honderden handgemaakte houten mals. Úren heb ik daarmee gespeeld, zittend tussen de enorme benen van mijn Peppee, die hoog boven mij weer een perfect zittende schoen van zijn leest haalde. Soms neuriede ik mee met hem want hij zong de ganse dag door, zo hard dat ze het aan de overkant van de straat konden horen. Dat wist ik zeker want daar woonde mijn Peetje, de beenhouwer van Zerkegem. Mijn papa is het niet ver gaan zoeken.
Maar als mijn Peppee niet zong, dan vertelde hij me van alles, maar vooral over De Grote Oorlog. Omdat mijn papa me had gezegd dat Peppee in WOI gevochten had, vroeg ik er hem naar. Het werd een dagelijks ritueel. Als 16-jarige in 1914 vrijwillig aangemeld om zijn vaderland te verdedigen. Het werd vier jaar loopgraaf, in het slijk, tussen de ratten. Een week had een dode kameraad naast hem gelegen. De loopgraaf was onbereikbaar voor de medische post. Dagenlang was er geen schot gevallen en Kamiel had gelachen: “Ik denk dat ze weg zijn”. Hij sloeg het kijkgat open en kreeg een kogel tussen de ogen. Met Kamiel was Peppee de enige overlevende van het bataljon dat in één van de vele totaal krankzinnige offensieven gejaagd werd om drie meter in te nemen op de vijand. Diarree was hun redding geweest. Peppee en zijn maat waren zo verzwakt dat ze zelfs niet recht kwamen. Peppee zijn darmen waren al nooit goed geweest. Peppee’s makkers werden onmiddellijk geveld door het nieuwe wapen van den Duits, een mitrailleur. Sommigen vielen ruggelings terug in de loopgraaf.

Psychologische opvang was er natuurlijk niet. Nadat Kamiel eindelijk was weggehaald, kreeg Peppee een dubbele portie jenever. Dat maakte hem alleen maar banger want je kreeg altijd een dubbele portie vlak vóór het bevel tot aanval. Nog geen week later viel er een mosterdgasbom in de loopgraaf. Peppee was niet dood maar wel blind. Maandenlang dacht Peppee dat hij nooit meer zou zien. Niemand in het Noord-Franse noodziekenhuis vertelde hem iets. Ook Marie niet, de enige verpleegster die Vlaams sprak, maar ze gaf hem wel iedere avond een zoen. Op het voorhoofd, weliswaar. Marie was beeldschoon kon Peppee zes maanden later vaststellen, toen zijn zicht terugkwam. De dag dat hij terug naar de loopgraven moest viel een verkeerd afgeschoten “niet-vijandige bom” op een door de velden fietsende Marie. Toen een paar maanden later de oorlog voorbij was, voelde Peppee geen spatje vreugde. Hij tramde naar Aartrijke waar zijn ouders hem niet meer herkenden, het jongetjes was een beer van een vent geworden. Ze dachten dat hij een bedrieger was – het bataljon was helemaal uitgemoord, hadden ze gehoord – en hij moest een week in schuren bij de boeren slapen. Nog altijd weet ik niet hoe het goed kwam.

“Ga nooit naar het leger.”, fluisterde Peppee me toe. Door hem werd ik later gewetenbezwaarde (voor de jongeren: een periode van verlengde minderjarigheid in een progressief jongemannenleven tussen 1969 en 1993). Peppee stierf toen ik 12 was, darmkanker. Maar er zit veel Peppee in mij. Daarom geef ik gul voor Syrië, voor die duizenden 16-jarige oorlogsvrijwilligers voor wie ik vurig hoop dat ze ooit zo’n fantastische Peppee kunnen worden als Jules, de schoenmaker van Zerkegem.

Deze blog verscheen als column in De Tijd van 18 mei 2013.

Mr. Backlash, Mr. Backlash
Just what do you think I got to lose
I’m gonna leave you
With the backlash blues

Backlash Blues, Nina Simone, ‘Nuff Said!, 1968

Ze is zo frêle dat niemand het ooit in haar had gezien. Ze heeft er ook nooit over gesproken op het werk. Ze had gezien hoe er weken met Eric-met-de-handen-als vorken was gelachen toen hij zich ge-out had als volksdanser. Maar ieder vrij momentje was ze bezig met schetsen. Driedimensionale miniatuurtjes die ze in het weekend omzette in monumentale beelden. Lena’s man vond dat ze talent had en bracht op een dag, zeer tot haar afgrijzen, een kennis mee die een kunstzaak had in het naburig stadje. De beelden vonden via De Beeldenstorm hun weg naar menige tuin en Lena werd beeldhoudster in bijberoep. Banken- en andere crisissen hadden geen invloed op des werelds nood aan grote beelden en Lena overwoog voltijds beeldhoudster te worden. De droom eindigde abrupt in het kantoor van de accountant. Het verkassen van ambtenaar naar zelfstandige was ronduit rampzalig voor haar pensioenvooruitzichten. Het Carrara-sprookje werd ingewisseld voor een spreadsheet die perfect aantoonde welk pensioen ze zou krijgen op welke leeftijd. Lena werd voltijds beeldhoudster op haar 61ste, toen ze de laatste keer de badge in de verkleurde prikklok van de Rijksdienst stopte. Maar die stralende glimlach waarvoor ze bekend was, was toen al lang weggeveegd.

Rik was altijd al een belhamel geweest. Twee keer van school gestuurd en in de derde school bekeken ze hem van dag één met een schuine blik. Het was wachten op 13 februari 1985, de dag dat hij achttien werd. Het waren slechte tijden, zeker zonder diploma, toen al. Maar hij vond een job in het enige computerwinkeltje dat Gent rijk was. De ganse dag door zeulde hij met dozen. Zijn collega’s vonden hem een geschikte gast want hij paste met plezier op de winkel tijdens de middag, Kon hij wat rotzooien met die PC’s. Hij bleek een computer-wizzard te zijn. Na een paar maanden was er iemand anders voor de dozen en mocht hij mensen zoals de inkoopdirecteur van Prisma bedienen. Rik werd computerman van Prisma. Alles ging prima tot Prisma overgenomen werd door een Amerikaanse multinational. Hij moest rapporteren aan een regelrechte beu-vent die, als het aan hem lag, dat hobbyistje snel aan de deur zou zetten. Rik begon zichzelf te betrappen op het inkijken van advertenties. Op een dag zag hij de perfecte job. De stad had iemand nodig zoals hij. De eerste selectie verliep perfect. Hij kreeg een keurige brief waarin medegedeeld werd dat hij toegelaten was tot de volgende proef en, oh ja, dit was wat hij zou verdienen. Zijn adem stokte: het was perfect de helft van wat hij bij Prisma International ving. De stad kon hem enkel een loon van ongeschoolde, sorry Niveau D, aanbieden. U begrijpt, mijnheer, zei de anders best vriendelijke man van de personeelsdienst, dat we op diplomaniveau moeten betalen. En ja, de anciënniteit van de privésector kon niet meegenomen worden. Regels van het geldelijk statuut. Rik werkt nog altijd bij Prisma. Hij vond een nieuwe passie. Hij leert bas spelen. Als Adam Clayton het ooit voor bekeken houdt bij U2, dan zal Bono me wel weten te vinden, grimlachte hij me toe en draaide zich, met die karakteristieke schuine hoofdbeweging, weg van het tafeltje in de Mokkabon om minutenlang door het venster te staren.

Aan Lena en Rik moet ik niet uitleggen waarom er een écht eenheidsstatuut moet komen. Niet alleen voor arbeiders en bedienden, maar voor iedereen.

Deze tekst verscheen als column in De Tijd van 3 mei 2013.

Carl Vanhemelen (@CarlVanhemelen) vroeg me wat een beeldhoudster is.
Mijn antwoord: Lena is een halftijdse boekhoudster die beelden maakt.
Carl: een boekhouwer, dus?

Smile like you’ve got nothing to prove
No matter what you might do
There’s always someone out there cooler than you

There’s Always Someone Out There Cooler Than You, Ben Folds, Supersunnyspeedgraphic. 2005

Het rare is dat ik vooral me zijn lefdoekje herinner, zegt leraar Tom me. Op een ouderavond had een vader hem tegen de muur gespijkerd. Letterlijk. Zijn Zoon had het bij Tom niet goed gedaan. En dat lag, vond de vader, aan Tom. “Jij bent een kloteleraar”, had hij geroepen want natuurlijk was Zijn Zoon slim genoeg, misschien wel hoogbegaafd. Daar kon het dus niet aan liggen. Als Tom nu wat meer inlevend zou zijn en niet constant zou mekkeren over het niet studeren of huistaken niet afwerken. Zijn Zoon deed ook nog andere dingen in het leven dan naar school gaan. Dat was minstens even belangrijk in het verdere leven. En Hij kon het weten want Hij had het gemaakt. Zijn naam kwam Tom wel bekend voor, maar waarvan kon hij zich, ook niet na het in orde brengen van zijn kledij, snel voor de directeur binnenkwam want dit mocht boven niet geweten worden: leerlingencijfer!, niet herinneren. Dat lefdoekje wel. En dat zag hij een paar weken later terug toen hij zappend op een zakenkanaal bij een discussie tussen bedrijfsleiders terechtkwam. Het erge was nog, zei Tom, die op zijn negenenveertigste nog altijd die typische stoutejongenslach had, dat hij echt wel verstandige dingen vertelde. Over die wurgende loonkosten, de broodnodige innovatie en de verfrissende bedrijfscultuur die daar voor nodig was. Tom had nog gedacht dat dit ook even goed voor het onderwijs opging.

Ik vertelde Tom niet dat ik de man kende, laat staan dat ik hem wel mocht. Niet echt onbewust van zijn maatschappelijke zwaarte, zeker, maar altijd charmant, zonder de clichématige vooringenomenheid waar je als overheidsmanager constant mee geconfronteerd wordt, en vooral, steeds geïnteresseerd in slimme ideeën. Lefdoekje vroeg me of ik voor zijn mensen wilde komen spreken over de veranderingen bij de overheid. Het was een perfect georganiseerd evenement met een keurige receptie achteraf.

Een vast onderdeel van mijn presentatie is een muisje dat snuffelend om de hoek kijkt, waarbij ik stand-up comedian-achtig poneer: “Wanneer je een bedrijf binnenkomt, ruik je de baas! Hoe ruikt het bij jullie?”. In feite hoef ik die vraag niet te stellen. Ofwel zit iedereen vlotweg tussen elkaar ofwel gaat de top dertig op de eerste stoelen zitten, en dan weet je het wel. In dat laatste geval, wordt er, bij de muisvraag , flink gegiecheld op de achterste rijen en blijven de lippen van de eerste rijen witweggetrokken op elkaar. Bij Lefdoekje kwam de zaal kwam niet bij. De ganse zaal. De ongedwongenheid die tot creativiteit leidt spatte van de muren.

En die ongedwongenheid was er ook op de receptie. Lefdoekje was aan het gekkebekken met de jongens en meisjes van de HR-afdeling terwijl ik rake vragen kreeg van sterk gemotiveerde mensen. Goede sfeer, warme cultuur. Stilletjes aan naderde Lefdoekje onze tafel, links een mannelijke por uitdelend en rechts een gendervriendelijk schouderkopje gevend. Eens gearriveerd, voegde hij moeiteloos in bij de kabbelende vragenronde, duidelijk wachtend op zijn moment. “Bijzonder inspirerend, Frank”, brak hij in, “maar met één iets heb ik wat problemen. Dat mensen helemaal niet rationeel maar vooral emotioneel beslissen, kweenie. Ik heb Kahneman ook gelezen, hoor. Maar allez, we zijn toch rationele mensen? Anders kun je toch niet functioneren?” Dat zegt mijn vriend Tom ook, zei ik. “Ook een manager?”, vroeg Lefdoekje. Neen, een leraar, zei ik. “Ah, dan moet het een goede zijn”, zei Lefdoekje.

Deze column verscheen op zaterdag 20 april 2013 in De Tijd.

Keep your silly ways or throw them out the window
The wisdom of your ways, I’ve been there and I know
Lots of other ways, what a jolly bad show
If all you ever do is business you don’t like

Sex and drugs and rock & roll, Ian Dury, single, 1977